Opknapbeurt voor een kwaad wijf

Opknapbeurt voor een kwaad wijf

DOOR

Geertje Dekkers

Na een grondige schoonmaakbeurt is Pieter Bruegels raadselachtige schilderij Dulle Griet weer te zien in het Antwerpse Museum Mayer van den Bergh. Het paneel heeft geheimen vrijgegeven, maar laat nog veel te raden over.

‘Het schilderij oogt als nieuw,’ zegt Rita Van Dooren, collectiebeheerder Museum Mayer van den Bergh. ‘Er zijn prachtige kleuren tevoorschijn gekomen en de voorstelling is veel beter zichtbaar.’ Anderhalf jaar lang werd Dulle Griet van Pieter Bruegel de Oude onderzocht, gereinigd en gerestaureerd. Nu is het curieuze, gewelddadige en kolderieke schilderij weer te zien in het museum, inclusief details die lang verborgen zaten onder donker vernis. Een teddybeerachtig wezentje bijvoorbeeld, dat generaties lang onzichtbaar was en nu is opgedoken aan de linkerkant van het schilderij.

Razende vrouw

Op het paneel van Dulle Griet is het een gekrioel van vechtende vrouwen, vretende monsters en fantasiewezens die buitelen rond een reus met een boot op zijn hoofd die munten uit zijn poepgat schept. Wat moet de kijker daarmee?

Pieter Bruegel de Oude (circa 1525-1569), Dulle Griet, 1563, Museum Mayer van den Bergh

‘Zoveel onderzoekers, zoveel interpretaties van het schilderij zijn er geweest,’ vertelt Van Dooren. Maar schilder en kunstkenner Karel van Mander heeft belangrijke suggesties nagelaten. Hij noteerde in 1604, toen het werk een paar decennia jong was, dat het ging over een ‘dulle Griet, die een roof voor de Hel doet’. Dat was zeventiende-eeuws voor een woeste vrouw – de reuzin in het midden – die nergens bang voor is en zelfs durft te roven voor de ogen van de hel, die aan de linkerkant zijn muil openspert.

‘De dulle griet is dus een kwaad wijf,’ legt Van Dooren uit, ‘en dat was in die tijd een populair stereotype. Bruegel had een paar jaar eerder een vergelijkbare figuur afgebeeld, in een serie prenten over de zeven hoofdzonden. Op de afbeelding over ira (toorn) staat een figuur die veel aan Dulle Griet doet denken.’ Beide kunstwerken waarschuwen voor de ellende die kwade, dolle vrouwen kunnen aanrichten.

Maar er is meer, denkt Van Dooren: ‘Bruegel stak ook de draak met de sekseverhoudingen.’ De rovende, gewapende en vechtende vrouwen zetten de normen van zijn tijd op hun kop. Bruegels publiek kan erom gelachen hebben, maar er zat ook een waarschuwing in: zo gaat het mis. Eenzelfde boodschap straalt af van de tweepotige pad, het ondersteboven lopende ei, het levende biervat en andere Jeroen Bosch-achtige creaturen die over het schilderij zwerven. In eenentwintigste-eeuwse ogen zijn ze koddig, maar in Bruegels jaren stonden ze ook voor het kwaad. Want alles wat afweek van de norm, was slecht.

Het zijn handige aanwijzingen voor de kijker, maar er blijft veel te gissen over. Waar zijn de salamanders op het paneel bijvoorbeeld mee bezig? Wat is er aan de hand met de mensen die gevangenzitten in een glazen bol? En waarom zweeft er een kruik boven de horizon? ‘Ik weet niet of Bruegel één duidelijk verhaal heeft willen vertellen,’ zegt Van Dooren. ‘Laat het publiek vooral de eigen fantasie gebruiken.’

Veel rijker

Over Bruegels werkwijze valt sinds het onderzoek wel een en ander met zekerheid te zeggen, vertelt Van Dooren: ‘Zijn penseelstreken waren opvallend los en tegelijkertijd maakte hij heel economisch gebruik van verf. Daarnaast bleek het coloriet [de kleuren, red.] enorm rijk, veel rijker dan we voor de restauratie ooit hadden kunnen zien.’

Ophanging Dulle Griet in Museum Mayer van den Bergh. Foto: Ans Brys

Bovendien is sinds de reiniging eindelijk helder leesbaar wanneer Bruegel Dulle Griet schilderde: ‘Er staat een jaartal op het paneel en dat is altijd gelezen als 1561, of 1562,’ licht Van Dooren toe. ‘Maar nu is duidelijk dat er 1563 staat. In dat jaar verhuisde Bruegel van Antwerpen naar Brussel, dus nu is de vraag in welke stad hij het schilderij maakte, en wat dat zegt over de interpretatie van het werk.’ Daarover zal nog veel worden gediscussieerd, verwacht Van Dooren.

Een laatste doorbraak betreft een krul of lusvormige inscriptie op het paneel: ‘Een paar jaar geleden is die krul hier in het museum onderzocht, en toen was de conclusie dat er “Dul” stond. Dat woord zou Bruegel in een vroeg stadium in het paneel hebben gekrast en daarmee leek aangetoond dat hij het hout vanaf het begin had bestemd voor deze voorstelling. Maar tijdens de restauratie kon de krul beter worden bekeken en toen bleek dat het alleen een kras was – geen bewust geschreven woord.’ 

Wanneer Bruegel voor het thema van Dulle Griet koos, blijft dus een raadsel, net als zijn precieze bedoeling met het schilderij. Van Dooren vindt dat geen probleem: ‘Het is juist het enigmatische dat maakt dat het werk blijft boeien.’

Dulle Griet na resturatie in Museum Mayer van den Bergh. Foto: Ans Brys

Museum Mayer van den Bergh

Lange Gasthuisstraat 19
Antwerpen, Antwerpen, Vlaanderen 2000
België
www.museummayervandenbergh.be/nl

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, sturen wij dit magazine naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.

Deel dit artikel: