Kunst met Sis van Rossem: Bruegel de Oude

Kunst met Sis van Rossem: Pieter Bruegel de Oude

DOOR:

Sis van Rossem 

Iedereen heeft weleens een schilderij van Bruegel gezien. Minder bekend is zijn grafische werk, terwijl Bruegel als graveur begon. Kunsthistorica Sis van Rossem neemt een van zijn tekeningen onder de loep en vertelt wat er bijzonder aan is. 

Waarschijnlijk heeft iedereen weleens een schilderij van Bruegel gezien. Misschien niet in een museum, maar bijvoorbeeld op een kalender, op het omslag van een boek of in een andere vorm. Waarschijnlijk betrof het dan De boerenbruiloft, De Toren van Babel of Het winterlandschap, misschien wel zijn bekendste schilderijen. Oogsttaferelen en winterlandschappen doen het natuurlijk goed op kalenders.

Het is eigenlijk vreemd dat de meeste mensen het grafische werk van Bruegel niet kennen, zeker als je bedenkt dat Bruegel als graveur begon. Hij maakte landschappen en moralistische voorstellingen die als prent verkocht werden. Daarin was hij zeer succesvol: zijn werken verkochten goed. Daarna begon Bruegel ook te schilderen.

Interessant is dat hij de mode van die tijd in zijn schilderwerk helemaal niet volgt. De invloed van de Italiaanse Renaissance was groot, maar daar merk je bij Bruegel niets van. Zijn onderwerpen betreffen vooral moralistische taferelen en het leven van boeren. Daarmee staat hij veel meer in de traditie van Jeroen Bosch.

Wat ik niet wist, is dat Bruegel naar Italië is geweest om daar de Renaissance en de klassieken te bestuderen, zoals veel van zijn tijdgenoten deden. Hij verbleef in Rome van 1551/1552 tot 1554. In 1557 ging hij via Venetië terug naar Antwerpen.

Laten we nu eens kijken naar Pelgrim, een tekening die Bruegel in 1550 maakte, vlak voor zijn vertrek naar Italië.   

Hoe kun je direct zien dat het op deze tekening een pelgrim betreft? Allereerst: de kleding. De pelgrimshoed met daarop de pelgrimsinsignes toont aan dat de persoon in kwestie al eens een pelgrimage gedaan heeft. Deze pelgrim is naar Santiago de Compostella geweest; dat kun je zien aan het insigne op de rand van zijn hoed, de sint-jakobsschelp. In Santiago zou Jakobus, een discipel van Christus, begraven zijn. Vervolgens kijken we naar de pelgrimsmantel en de pelgrimsstaf. Aan zijn ceintuur hangt een kruik om uit te drinken met daaraan een pollepel. Daarnaast heeft hij een tas – meestal gaat het om een platte of een ronde tas.

Op pelgrimstocht gaan is van alle tijden. In de Middeleeuwen werd een pelgrimage ook opgelegd aan misdadigers als straf. In die tijden was het natuurlijk een barre, zware tocht, en het was maar de vraag of je het overleefde. Er waren onderweg geen gerieflijke onderkomens en geen aangenaam begaanbare wegen of paden. Wat er wel was? Modder en vuil, en je kon overvallen worden en je laatste spullen kwijtraken. Hoe kwam je aan eten? Er waren natuurlijk wel herbergen waar pelgrims gastvrij ontvangen werden. Vaak hadden deze pelgrimsonderkomens ook een ziekenzaaltje. De hoop was natuurlijk toch dat, als je een dergelijke tocht al overleefde, die een louterende werking zou hebben.

Maar men ging natuurlijk ook om puur religieuze redenen op pelgrimage. Rome was met het graf van Petrus een bekende bedevaartsplaats. Het insigne dat je daar aanschafte, bestond uit twee gekruiste sleutels. Het Heilige Land was een heel belangrijk doel, vanwege de geboorteplaats van Christus en zijn graf. Dat laatste is natuurlijk nogal een punt, aangezien Christus is herrezen en naar de hemel is gegaan. De pelgrim die naar Jeruzalem geweest was, herken je aan een insigne met een palmtak, de zweetdoek van Veronica of een gekruisigde Christus.

Terug naar de tekening van Bruegel. Het is een knappe tekening, trefzeker getekend en mooi qua compositie. De verticale figuur en de diagonaal geplaatste pelgrimsstaf zorgen ervoor dat het beeld niet statisch is. Het gaat ook niet om de persoon, want het is ‘een’ pelgrim, anders zou Bruegel zijn gezicht wel getekend hebben.

En nu maar hopen dat er meer aandacht komt voor Bruegels grafische werk.

Pieter Bruegel de Oude 1526/1530-1569
Pelgrim ± 1550
Museum Boijmans van Beuningen

De wereld van Bruegel in zwart-wit

Bruegel maakte veel meer etsen en gravures dan schilderijen, en het Prentenkabinet van de Koninklijke Bibliotheek bezit het volledig grafisch oeuvre van de meester. Deze bijzondere exemplaren zijn zeer kwetsbaar en worden speciaal ter gelegenheid van het Bruegel-jaar tentoongesteld. Dit is de eerste en mogelijk ook de laatste keer dat u de kans krijgt om Bruegels prenten van dichtbij te bewonderen.

De wereld van Bruegel in zwart-wit
Koninklijke Bibliotheek van België
Kunstberg, 1000 Brussel
15 oktober 2019 tot 16 februari 2020
Info: +32 (0)2 519 53 11 of www.kbr.be

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, sturen wij dit magazine naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.

Deel dit artikel: