Beeldessay: Bruegel, stichtelijke vernieuwer

Beeldessay: Pieter Bruegel de Oude

DOOR:

Geertje Dekkers

Stichtelijke vernieuwer

Pieter Bruegel de Oude zat boven op de laatste schilderkundige trends en legde liefdevol het alledaagse leven vast – vaak met een moralistische of Bijbelse twist. 

Kunstreis

De beste en meest innovatieve kunstenaars woonden in Bruegels jonge jaren in Italië. Dat was het land van de Renaissance, waar de schilderkundige vernieuwingen vandaan kwamen. Dus reisde Breugel in de jaren 1550 naar het zuiden. Waarschijnlijk eerst naar Frankrijk en daarna naar Calabrië, Sicilië en uiteindelijk Rome. 

Net als geestverwanten, zoals kunstenaar-handelaar Cornelis van Dalem, raakte Bruegel gegrepen door een modieus genre uit die tijd: het landschap. Hij zou er zijn hele leven op blijven variëren.

Cornelis van Dalem (circa 1530-1573)
Landschap met Herders
Circa 1560, Prado, Madrid

Pieter Bruegel de Oude (circa 1525-1569)
De Vlucht naar Egypte
1563, Courtauld Gallery, Londen

 
 

Bosch-revival

Met curieuze gedrochten, fantasievolle fusiedieren en potsierlijke duivels had Jeroen Bosch rond 1500 zijn publiek vermaakt en een stichtelijke boodschap meegegeven: hou je aan de norm, want anders ligt het kwaad op de loer. 

Bosch overleed in 1515, maar decennia later dook zijn stijl opnieuw op. Collega-schilders als Jan Mandijn en ook Bruegel schilderden monsters die griezelig en aandoenlijk tegelijk konden zijn, die angst aanjoegen én de lach opwekten. 

Jan Mandijn (circa 1500-circa 1560)
De verzoeking van de Heilige Antonius
Circa 1550, Noordbrabants Museum, Den Bosch

Pieter Bruegel de Oude
De val der opstandige engelen
1562, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel

 

Gefoezel en een verdronken kalf

Bruegel en zijn tijdgenoten hadden meer dan hun voorgangers oog voor het alledaagse. Voor gefoezel in een kroeg bijvoorbeeld, zoals Jan Massijs het hier schilderde. Of voor vissen vangen, varkens voeren en schapen scheren – doodgewone activiteiten die Breugel koos voor dit spreekwoordenschilderij. 

Met dit werk sloot Bruegel ook aan bij een andere trend: die van spreekwoorden in de kunsten. Want hoewel het schilderij op het allereerste gezicht heel normaal lijkt, gedraagt geen van de figuren zich gewoontjes. De een loopt met zijn hoofd tegen een muur (probeert iets wat niet kan), de ander dempt een put nadat er een kalf in verdronken is, en weer een ander bindt een kat de bel aan. Iedereen is bezig een spreekwoord uit te beelden en zo een en dezelfde levensles uit te dragen: doe niet zo raar.

Jan Massijs (1509-1573)
Vrolijk gezelschap
Zonder datum, ’t Vliegend Peert, Mechelen

Pieter Bruegel de Oude
Nederlandse spreekwoorden
1559, Staatliche Museen zu Berlin, Berlijn

 
 
 

Drinken en dansen

Bij de liefde voor dagelijkse taferelen hoorde ook aandacht voor de feestelijke kant ervan. Vandaar dat Gillis Mostaert de Oude hier een kermis tekende met etende, drinkende en dansende bezoekers, die even de teugels lieten vieren. 

Voor een van zijn beroemdste schilderijen koos Bruegel voor een boerenbruiloft. Dit soort werken leverde hem de reputatie van boerenschilder op, al schilderde hij minstens evenveel soldaten als boeren. Toch is dit schilderij typisch Bruegel, vanwege de eigenwijze uitvoering. De schilder koos een opvallend laag perspectief, zodat de toeschouwer zich tussen de bruiloftsgasten waant. 

Gillis Mostaert de Oude (1528-1598)
Sint-Joriskermis
Museum voor Schone Kunsten, Gent

Pieter Bruegel de Oude
De boerenbruiloft
Kunsthistorisches Museum,Wenen

 
 

Actuele Bijbel

In Bruegels schilderijen is de Bijbel zelden ver weg. Ook in dit besneeuwde, Nederlands ogende landschap heeft een Bijbelse lading. Het werk gaat over de kindermoord die koning Herodes verordonneerde nadat hij had gehoord dat de ‘koning der Joden’ – Jezus – was geboren. 

Bruegel verplaatste de moordpartij naar een noordelijker landschap, en waarschijnlijk was dat een verwijzing naar de hertog van Alva. Diens komst was in 1566 net aangekondigd: Alva moest een einde maken aan politieke onrust in de Nederlanden. Blijkbaar verwachtte Bruegel daar weinig goeds van.

Pieter Bruegel de Oude
De kindermoord van Bethlehem
1566, Koninklijke Collectie (Verenigd Koninkrijk)

 

Laatste vermaning 

Was Bruegel ziek toen hij dit schilderij maakte? Zag hij het einde naderen? Het werk dateert van het jaar voordat hij stierf en verwijst met de galg in het midden onmiskenbaar naar de dood. Rechts zinspeelt een kruis op een christelijke levenswandel, maar de dansers links hebben de brutaliteit vlak bij de galg te feesten, alsof ze het lot willen tarten. Zal de mensheid dan nooit leren het juiste pad te volgen, ondanks alle wijze lessen die Bruegel en zijn collega’s in hun werken vervatten?

Pieter Bruegel de Oude
De ekster op de galg
1568, Hessisches Landesmuseum, Darmstadt
Hessisches Landesmuseum

 

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, sturen wij dit magazine naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.

Deel dit artikel: